« فاعبد ربّك كأنك تراه » همان‌طورىكه حارثه گفت : « كأنى انظر الى عرش الرحمن بارزا » . مطلبى كه از اين فقرات استفاده مىشود ، اينست كه حضور حارثه در اين مرتبه از عرش تجاوز نكرده است . عرش نهايت عالم وحدت و صرافت ، و بدايت عالم كثرتست ، و حارثه در اين مقام ، محيط بر جميع عوالم جسمانى و مراتب برزخى است ، و عرش اعظم جزء عوالم جسمانى است ، و ظاهر در اين است كه مقام حارثه مقام محضر و مقام قلب است ، الّا اينكه اضافهء عرش به رحمان ، دليل بر اين است كه ادراك حارثه ادراك حضور است . مضافا بر اينكه فرمودهء حضرت « ص » : « عرفت فالزم ، فهذا مرتبة ان تعبد اللّه كأنك تراه » اين ظاهر و يا نص در ادراك حضور و مقام روح است . « 1 »

--> ( 1 ) . راجع بمقام احسان و مشاهدهء حق بنحو « كأن » كه از مراتب مرتبهء احسان و از لطائف سبع مرتبهء روح است ، روايات از طريق اماميه ، بالفاظ مختلف كه باعتبار معنى واحدند زياد وجود دارد ، از جمله در صدر وصاياى رسول اللّه « ص » يا ابا ذر اين عبارت موجود است : « يا ابا ذر اعبد اللّه كانك تراه فان كنت لا تراه فانه يراك . فاعلم ان اول معرفة اللّه ، المعرفة به فهو الاول قبل كل شىء فلا شىء قبله و الفرد و لا ثانى له . . . » . اين حديث را كه متضمن وصاياى نبى است ، و مملو از معارف است ، رضى الدين طبرسى از طريق پدر نحرير خود فضل بن حسن طبرسى از طريق شيخنا المفيد « رضى اللّه عنه » و شيخنا ابو جعفر محمد بن بابويه « قدس اللّه لطيفه » و الحجة الاقدم الشيخ الاجل الاكرم افضل المتقدمين و المتأخرين ابو جعفر محمد بن الحسن الطوسى « رضى اللّه عنه » نقل كرده است . رجوع شود بمكارم الاخلاق ، چاپ طهران 1376 ه ق ، ص 539 . در وصاياى پيغمبر « صلى اللّه عليه و آله و سلم » بابن مسعود نيز اين عبارت موجود است : « يا بن مسعود : اخش اللّه بالغيب كأنك تراه ، فان لم تكن تراه فانه يراك » . و يقول اللّه تعالى : « مَنْ خَشِيَ الرَّحْمنَ بِالْغَيْبِ وَ جاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ ، ادْخُلُوها بِسَلامٍ ذلِكَ يَوْمُ الْخُلُودِ » . اين وصيت را نيز صاحب مكارم الاخلاق نقل كرده است . اين وصيت مشهور است و اصحاب و « اشياخنا الاماميه » رضى اللّه تعالى عنهم ، در كتب خود نقل كرده‌اند . روايت ديگرى از حضرت صادق عليه السلام به اين مضمون نيز وارد شده است حضرت صادق در مقام موعظهء به « اسحاق بن عمار » فرموده است : « خف اللّه كأنك تراه و ان كنت لا تراه فانه يراك » . مكارم الاخلاق ، چاپ جديد طهران ، 1376 ص 538 . نگارنده در ايام سابق به اين مضمون چند روايت ديگر در كتب حديث ديده‌ام . رجوع شود به حقايق فيض ، « چاپ طهران ، 1378 ه ق . از انتشارات كتاب‌فروشى اسلاميه » صفحهء 161 . اين حديث را شيخ مفيد و ديگران هم نقل كرده‌اند . محقق